Rybnik położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego w obrębie Kotliny Raciborsko-Oświęcimskiej, na Płaskowyżu Rybnickim i Wysoczyźnie Golejowskiej. Przez miasto przepływają dwie rzeki. Z południowej części miasta płynie w kierunku północnym rzeka Nacyna, mająca swe źródła na wzgórzach pomiędzy Rydułtowami a Czernicą, wpadająca pod Orzepowicami do rzeki Rudy, oraz rzeka Ruda płynąca w północnej części miasta, zasilająca zbiornik wodny Elektrowni Rybnik i stąd przez Rudy i Raciborską Kuźnię do Odry. Wyniosłość terenu nad poziom morza wynosi średnio 230-260 m. Płaskowyż Rybnicki - od południa i Wysoczyznę Golejowską - od północy, rozdziela dolina rzeki Rudy. Szereg wzgórz z kulminacją Grzybówki (295 m n.p.m.) w dzielnicy Golejów, nadaje miastu urozmaicony, falisty w ukształtowaniu charakter, a łącznie z lasami i zagajnikami, stanowiącymi 28% powierzchni miasta i znacznymi jeszcze połaciami pól i łąk ożywia go i wzbogaca. Obok naturalnych form powierzchni występują na obrzeżach miasta i poza nim osobliwe formy antropogeniczne jako wynik działalności górnictwa. Są to przede wszystkim, tak bardzo charakterystyczne dla regionu rybnickiego, stożkowe hałdy kamienia dołowego (sięgające do 100 m wysokości) i bezodpływowe zalewiska górnicze. Najwyższymi dominantami miasta i okolicy są dwa żelbetowe kominy Elektrowni Rybnik o wysokości 261 i 314 m (najwyższy w Polsce). Okazałą zaś dominantą starówki miejskiej jest zabytkowy kościół neogotycki p.w. św. Antoniego z 96 m wieżami - najwyższymi w województwie śląskim. Kościół ten w 1994 r. podniesiono do godności bazyliki mniejszej.

Rybnik posiada klimat pokrywający się z ogólnymi cechami klimatu całej Polski. Cechuje go wielka zmienność i aktywizacja atmosferyczna. Przez Bramę Morawską napływają wilgotne i ciepłe masy powietrza, przeważają słabe wiatry o dominującym kierunku południowo-zachodnim. Średnia temperatura roczna oscyluje w granicach +8 ° C. Opady wahają się w granicach 700-800 mm rocznie. Rybnik jest największym miastem w regionie rybnicko-wodzisławskim.

W obecnych granicach administracyjnych, na obszarze 135 km kw. zamieszkuje 150 tyś. mieszkańców. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 1060 mieszkańców na km kwadratowy. Miasto nasze jest siedzibą władz administracyjnych szeregu rejonowych i miejskich instytucji. Stanowi centrum gospodarcze, kulturalne i naukowe regionu. Rybnik jest ważnym węzłem komunikacyjnym południowej części województwa śląskiego. Z miasta wybiega promieniście 9 dróg, z których 5 należy do dróg regionalnych. Sieć komunikacji kolejowej wiąże miasto bezpośrednio z czterema liniami kolejowymi oraz pośrednio z dwoma dalszymi. Herb miasta nawiązuje do okresu średniowiecza, kiedy to pełnił Rybnik funkcję osady rybackiej leżącej na ważnym szlaku handlowym wiodącym z Krakowa przez Oświęcim do Raciborza i Wrocławia. Obecny herb miasta w niebieskiej tarczy herbowej, przedstawia rybę w położeniu ukośnym i w otoczeniu orzecha wodnego (roślinki objętej ochroną) licznie występującego niegdyś w rybnickich stawach. Nazwa miasta wywodzi się od stawów rybnych nazywanych niegdyś rybnikami. Termin ten zachowany jest jeszcze w języku czeskim.